Futures là gì? Những kiến thức cơ bản về hợp đồng tương lai

Trong giới đầu tư tài chính bạn sẽ không thể bỏ qua kiến thức xung quanh thuật ngữ “Futures” hay còn được biết đến là hợp đồng tương lai. Hình thức đầu tư này đang dần trở nên phổ biến, đặc biệt trong các lĩnh vực như chứng khoán, hàng hóa và tiền điện tử. Futures không chỉ là một công cụ đầu cơ mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc phòng ngừa rủi ro (Hedging) cho các cá nhân và tổ chức.

Vậy chính xác Futures là gì, cách thức hoạt động ra sao và tại sao ngày càng nhiều nhà đầu tư quan tâm đến loại hợp đồng này? Hãy cùng tìm hiểu chi tiết trong bài viết hôm nay.

Futures là gì?

Futures (hợp đồng tương lai) là một dạng hợp đồng phái sinh chuẩn hóa giữa hai bên – người mua và người bán – cam kết trao đổi một tài sản cơ sở (tháng hoặc khối lượng định sẵn) tại một mức giá xác định vào ngày trong tương lai. Hợp đồng được giao dịch trên sàn tương lai tập trung, có tiêu chuẩn rõ ràng như khối lượng, ngày đáo hạn, bước giá, phái cọc và thanh toán bù trừ hàng ngày (mark‑to‑market).

Ví dụ, hợp đồng tương lai chỉ số VN30 (VN30F) là một hợp đồng mua/bán chỉ số VN30 với hệ số nhân, ngày đáo hạn và biên độ giá xác định trước.

Phân biệt Futures với Spot và Forward

Ba hình thức phổ biến trong thị trường tài chính đó là giao dịch giao ngay (Spot), hợp đồng kỳ hạn (Forward) và hợp đồng tương lai (Futures). Mặc dù đều dựa trên nguyên tắc mua bán tài sản ở một mức giá xác định, song mỗi loại lại có đặc điểm riêng về thời điểm giao dịch, cách thức vận hành và mức độ rủi ro.

Dưới đây là bảng so sánh giúp bạn dễ dàng thấy được sự khác biệt giữa ba loại hình này.

Tiêu chí	Spot (giao ngay)	Forward (hợp đồng kỳ hạn)	Futures (hợp đồng tương lai)
Giao dịch	Ngay lập tức	OTC – thỏa thuận riêng	Trên sàn tập trung
Tính chuẩn hóa	Không thiết lập	Tùy chỉnh	Chuẩn hóa (kích thước, ngày…)
Rủi ro tín dụng	Thấp (giao ngay)	Cao (không có bù trừ)	Thấp (có TT bù trừ)
Ký quỹ và đòn bẩy	Không có	Thường không yêu cầu	Yêu cầu ký quỹ cũng như sử dụng công cụ đòn bẩy
Thanh khoản	Tùy thị trường	Thấp	Cao nhờ chuẩn hóa và TT bù trừ
Mark‑to‑market	Không	Không	Có thanh toán bù trừ hàng ngày

Tóm lại thì spot là giao dịch giao ngay, không có ký quỹ, không có đòn bẩy. Trong khi đó, forward là hợp đồng đặt hàng tùy chỉnh giữa hai bên (OTC), ít thanh khoản và rủi ro tín dụng cao. Và Futures là hợp đồng chuẩn hóa, giao dịch qua sàn tập trung với ký quỹ, đòn bẩy, thanh khoản tốt và cơ chế bù trừ bảo vệ từ sàn và trung tâm lưu ký .

Cơ chế hoạt động của hợp đồng tương lai

Hợp đồng tương lai hoạt động dựa trên nguyên tắc chuẩn hóa và giao dịch tập trung. Tất cả các điều khoản như loại tài sản cơ sở, khối lượng, ngày đáo hạn và bước giá đều được quy định sẵn bởi sở giao dịch. Khi nhà đầu tư muốn tham gia, họ chỉ cần ký quỹ một phần nhỏ giá trị hợp đồng để mở vị thế mua hoặc bán. Giao dịch diễn ra trực tiếp trên sàn, thông qua hệ thống điện tử, với sự giám sát của trung tâm thanh toán bù trừ để đảm bảo an toàn và minh bạch.

Điểm đặc biệt của Futures là cơ chế thanh toán bù trừ hàng ngày (mark-to-market). Cuối mỗi phiên giao dịch, hệ thống sẽ tự động tính lãi/lỗ tạm thời dựa trên giá thị trường và cộng hoặc trừ vào tài khoản ký quỹ của nhà đầu tư. Nếu tài khoản bị lỗ vượt mức cho phép, nhà đầu tư buộc phải nộp thêm tiền ký quỹ (call margin) hoặc vị thế có thể bị bắt buộc đóng. Nhờ cơ chế này mà rủi ro tín dụng giữa các bên gần như được loại bỏ hoàn toàn.

Hợp đồng tương lai hỗ trợ giao dịch các loại tài sản nào?

Hợp đồng tương lai có thể áp dụng cho nhiều loại tài sản khác nhau, từ tài sản tài chính cho đến hàng hóa vật chất. Nhờ tính linh hoạt này, Futures trở thành công cụ được sử dụng rộng rãi trong cả đầu tư, đầu cơ và phòng ngừa rủi ro.

• Tài sản tài chính: bao gồm các chỉ số chứng khoán, trái phiếu, tiền tệ và lãi suất. Ví dụ, ở Việt Nam, phổ biến nhất là hợp đồng tương lai chỉ số VN30 (VN30F), cho phép nhà đầu tư giao dịch dựa trên biến động của chỉ số nhóm 30 cổ phiếu vốn hóa lớn. Trên thị trường quốc tế, Futures còn áp dụng cho chỉ số S&P 500, hợp đồng lãi suất của Mỹ hay tỷ giá giữa các đồng tiền lớn.
• Hàng hóa vật chất: thường được sử dụng bởi các doanh nghiệp hoặc nhà đầu tư hàng hóa. Bao gồm các mặt hàng như dầu thô, khí tự nhiên, kim loại quý (vàng, bạc), kim loại công nghiệp (đồng, nhôm), và nông sản (cà phê, ngô, đậu tương…). Đây là nhóm tài sản có tính chu kỳ cao và thường chịu ảnh hưởng mạnh từ yếu tố địa chính trị, thời tiết và cung cầu toàn cầu.
• Một số tài sản vô hình hoặc phi truyền thống: chẳng hạn như tín chỉ carbon, sản phẩm tài chính tổng hợp hoặc các chỉ số thị trường mới nổi. Tuy không phổ biến bằng các nhóm trên, nhưng đây là xu hướng đang phát triển tại các sàn quốc tế.

Nhờ sự đa dạng về tài sản cơ sở, nhà đầu tư có thể dễ dàng lựa chọn sản phẩm Futures phù hợp với mục tiêu và mức độ am hiểu của mình, đồng thời tận dụng cơ hội trên nhiều thị trường khác nhau.

Lợi ích và rủi ro khi đầu tư Futures

Đầu tư vào hợp đồng tương lai (Futures) mang lại nhiều lợi ích hấp dẫn, đặc biệt là khả năng sử dụng đòn bẩy tài chính. Nhà đầu tư chỉ cần ký quỹ một phần nhỏ giá trị hợp đồng nhưng vẫn có thể kiểm soát một tài sản lớn hơn nhiều lần, nhờ đó tối ưu hóa lợi nhuận nếu dự đoán đúng xu hướng thị trường.

Futures cũng cho phép giao dịch hai chiều, hiểu đơn giản là có thể kiếm lời cả khi giá tăng lẫn khi giá giảm. Điều này giúp nhà đầu tư linh hoạt hơn trong chiến lược đầu tư. Ngoài ra, tính thanh khoản cao, giao dịch tức thì trong ngày (T+0) và sự chuẩn hóa của hợp đồng khiến Futures trở thành một công cụ đầu cơ và phòng ngừa rủi ro hiệu quả cho cả cá nhân và doanh nghiệp.

Tuy nhiên, đi kèm với cơ hội lớn là những rủi ro đáng kể mà bạn không thể bỏ qua. Đòn bẩy cao cũng có thể khiến nhà đầu tư lỗ nhanh chóng nếu thị trường đi ngược kỳ vọng, thậm chí "cháy tài khoản" chỉ sau một vài phiên biến động mạnh.

Bên cạnh đó, cơ chế mark-to-market yêu cầu nhà đầu tư phải duy trì mức ký quỹ tối thiểu mỗi ngày, tạo áp lực tài chính liên tục, đặc biệt trong giai đoạn thị trường không ổn định. Giao dịch Futures còn đòi hỏi khả năng phân tích kỹ thuật và tâm lý giao dịch vững vàng, nếu không rất dễ đưa ra quyết định sai lầm dưới áp lực. Vì vậy, dù là công cụ tiềm năng, Futures chỉ thực sự phù hợp với những người đã có kiến thức vững và kỷ luật đầu tư nghiêm ngặt.

Giao dịch Futures tại thị trường Việt Nam

Thị trường phái sinh tại Việt Nam hiện đang ngày càng phát triển, với sản phẩm hợp đồng tương lai đầu tiên là hợp đồng chỉ số VN30 (VN30F), được triển khai từ năm 2017. Đây là loại hợp đồng tài chính dựa trên chỉ số của 30 cổ phiếu vốn hóa lớn, có tính thanh khoản cao và được chuẩn hóa về khối lượng, kỳ hạn và phương thức thanh toán.

Bên cạnh đó, thị trường cũng đã mở rộng sang hợp đồng tương lai trái phiếu chính phủ và hàng hóa như cà phê, dầu thô, kim loại thông qua Sở Giao dịch Hàng hóa Việt Nam (MXV). Các sản phẩm này giúp nhà đầu tư trong nước tiếp cận gần hơn với mô hình giao dịch phái sinh đang được áp dụng phổ biến trên thế giới.

Để tham gia giao dịch Futures tại Việt Nam, nhà đầu tư cần mở tài khoản phái sinh tại các công ty chứng khoán được cấp phép, nộp ký quỹ ban đầu và thực hiện giao dịch thông qua nền tảng điện tử. Quy trình giao dịch tuân thủ theo cơ chế thanh toán bù trừ hàng ngày, đảm bảo minh bạch và giảm thiểu rủi ro đối tác. Tuy nhiên, thị trường này cũng đòi hỏi nhà đầu tư phải có kiến thức nhất định về phân tích kỹ thuật, quản trị vốn và kiểm soát cảm xúc. Trong bối cảnh thị trường tài chính Việt Nam đang mở cửa mạnh mẽ, Futures không chỉ là một kênh đầu tư hấp dẫn mà còn là công cụ hữu ích để phòng ngừa rủi ro cho cả nhà đầu tư cá nhân lẫn doanh nghiệp.

Quay lại mục Nội dung
Bài trước: Các Chỉ số Chứng khoán Thế giới & những điều Trader cần biết
Bài tiếp theo: Scalping Trading là gì? Cơ bản về giao dịch lướt sóng